قلمهاى جسمانى و مادى است ، و خلاصه كتابى است مانند ساير كتابها كه آن را در يك گوشه عالم گذاشته‌اند و در آن اسامى و اوصاف و احوال تمامى موجودات و اينكه هر يك چه حوادثى مخصوص به خود دارند ، و در نظام عمومى و جارى چه بر سرشان مىآيد نوشته شده است . غافل از اينكه اگر لوح محفوظ چنين كتابى مىبود ، حتى گنجايش آن را نداشت كه اسامى يك يك اجزاى خودش را كه از آنها تركيب شده و بيان صفات و احوال آن اجزاء را در خود بگنجاند تا چه رسد به موجودات ديگر كه جز خداى سبحان هيچ كس نمىتواند به تفاصيل صفات و احوال آنها و حوادث مربوط به آنها و ربط و نسبتهايى كه با يكديگر دارند برشمرده و به آنها احاطه يابد . بنا بر اين جواب دادن از اشكال به اينكه كلمه « شىء » تنها مخصوص به اشياء اين عالم است چه حلى از اشكال مىكند و اينكه بعضىها در حل آن گفته‌اند كه اين كتاب از قبيل حروف 28 گانه الفباء است كه تمامى عالم و كتابها از آنها تشكيل شده در حقيقت ملتزم شده‌اند به اينكه لوح محفوظ كتابى است كه تنها صور حوادث آن هم بالقوه و يا اجمال آن را دارد ، و حال آنكه آياتى كه اين كتاب را تعريف و توصيف مىكند ، يا صريح و يا نزديك به صريح است در اينكه كتاب مذكور مشتمل بر خود اشياء و خود حوادث گذشته و حال و آينده است آن هم بالفعل نه بالقوه ، آن هم بطور تفصيل نه اجمال ، آن هم به عنوان قضاء و سرنوشت حتمى و وجوبى نه امكان ، و اگر لوح محفوظ از مقوله الفباء بود يك صفحه كاغذ هم كه 28 حرف در آن نوشته باشد لوح محفوظ مىبود ، چون اسامى هر چه هست و بوده و خواهد بود در اين حروف وجود دارد . علاوه بر اين ، جمع كردن ميان اين دو حرف كه : « لوح محفوظ مصون از هر گونه تحول و تغييرى است » و هم « مادى و جسمانى و قابل تحول و دگرگونىها است » دليلى لازم دارد كه خيلى اساسىتر از اين گونه تصورات پوچ باشد ، و اين حرف اشكالات بسيارى دارد كه ديگر متعرض نمىشويم . پس حق مطلب اين است كه كتاب مبين همان متن اعيان و موجودات با حوادثى است كه به خود مىگيرند ، و اين به خود گرفتن از اين نظر حتمى و واجب است كه هر يك مترتب بر علت خويش است و پيدايش معلول بعد از وجود علت واجب و غير قابل تخلف است ، نه از نظر اينكه موجودى است مادى ، آرى ماده و قوه آن از نظر ذاتشان ممكن الوجودند . و اگر اين معنا يعنى مساله عليت و معلوليت را كتاب مبين و لوح محفوظ ناميده به اين